SARIKIZ EFSANESİ

Kaz Dağı ve Sarıkız Efsaneleri Üzerine Bir Değerlendirme
Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5, Balıkesir 2001.

ÖZET

Bu yazı, Balıkesir'in Edremit ilçesi sınırları içinde yer alan Tahtacı Türkmen köylerinin velilerinden Sarıkız ve Kaz Dağı etrafında anlatılan efsaneleri konu almıştır. Kaz Dağı, eski Yunan mitolojisinden beri  hep gündemde olmuş; bölge de hep medeniyetle iç içe olmuştur. Bu durum, bölgedeki kültürel dokunun heterojen olduğu ve özellikle Hıristiyanlık etkisinde olduğu görüşünün öne sürülmesine zemin hazırlamıştır. Bu yazı, efsaneler vasıtasıyla bu konuyu tartışmakta ve bölge kültürünün oluşumuna ışık tutmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler: Halk Edebiyatı, Efsane, Balıkesir, Edremit, Kaz Dağı, Sarıkız, Tahtacı.

 A STUDY ON LEGENDS OF "KAZ DAĞI" AND "SARIKIZ"

ABSTRACT

This paper covers the legends told on the saints of Sarıkız and Kaz Dağı of Tahtacı Turkmen villages situated inside the borders of the town of Edremit of Balıkesir. Kaz Dağı has always been popular since the times of Greek mythology and surrounding areas have always been a part of current civilization. This fact has led propose that the local culture displayed a heterogeneous structure and was especially under the influence of Christianity. This study discusses the mentioned topic  through the legends and aims  to shed light on the emergence of the local culture.

Key Words: Folk Literature, Legend, Balıkesir, Edremit, Kaz Dağı (Mountain of Ida), Sarıkız, Tahtacı.


Belirli yer, şahıs ve olaylara bağlı olarak anlatılan efsanelerin en önemli özelliklerinden biri inandırıcı olmalarıdır. Bu inandırıcılık özellikleri dolayısıyla efsaneler, teşekkül ettikleri coğrafyanın kültürel yapısı üzerinde de etkili olmuş ve hâlâ da olmaktadır. Hatta bazı yerler etrafında  bir “kült” teessüs etmiş ve efsaneler de bu kült içerisinde yer almışlardır.

Üzerinde duracağımız Kaz Dağı ve Sarıkız efsaneleri de böyle bir kült etrafında teşekkül etmiştir. Yunan mitolojisinde de önemli yeri olan Kaz Dağı, Balıkesir’in Edremit ilçesi sınırları içerisinde ve Edremit körfezinin kuzeyinde yer almaktadır. Sarıkız Tepesi ve Babatepe (Kartaltepe) adında iki zirvesi bulunan Kaz Dağı, yaklaşık 1800 m. yüksekliktedir.

Yunan mitolojisine göre adı İda olan Kaz Dağı, bilhassa ilk güzellik yarışmasının yapıldığı yer olarak tanınır. Mitolojiye göre aşk tanrıçası Afrodit, rakiplerinin yenerek güzellik kraliçesi seçilir. Ayrıca Zeus’un zaman zaman gelip konakladığı ve burada çobanlık eden Ganymedes’i kaçırdığı da yine mitolojisinde anlatılır[1].

Yunan mitolojisinde İda adıyla Troya bölgesinde yer alan Kaz Dağı ve çevresi, Anadolu’nun Türkleşmesi ve Müslümanlaşmasına paralel olarak Türk aşiretlerinin iskân bölgelerinden biri olmuştur. Bu bölgede Tahtacı Türkmenlerinin iskânı ise Fatih devrine uzanmaktadır. Fatih Sultan Mehmet’in Midilli adasının fethi için gerekli olan gemilerin yapımında kendilerinden faydalanmak gayesiyle Adana civarından getirdiği bu Türkmen aşiretine kerestecilikten anladıkları için Tahtacı dendiği rivayet edilmektedir. Nitekim Kaz Dağı’nın gür ormanlarından faydalanarak yaptıkları gemilerle Tahtacı Türkmenlerin Midilli’nin fethinde önemli  katkıları olmuştur. Daha sonra ise Ahmet Vefik Paşa’nın da bu bölgeye Türkmen iskânında bulunduğu ve bilhassa Kaz Dağı eteklerindeki köylerin bu iskândan sonra oluştuğu bilinmektedir[2]. Yüzlerce yıl sürecek olan hayatlarına bu şekilde başlayan Türkmen aşiretleri, bölgede hakim olan Yunan tesiri dinamik kültürel ve sosyal yaşantılarıyla kendi lehlerine çevirmeyi başarmışlardır.

Aşağıda metinlerini vereceğimiz efsaneler, işte bu kültürel ve sosyal dinamizmin tesiriyle oluşmuş metinlerdir. İda’yı Kaz Dağı yapan, Afrodit’in yerine Sarıkız’ı koyan bu hayat etrafında oluşan efsane varyantlarının motif sıraları aşağıdaki şekildedir:

I. Varyant:

a) Çok güzel bir kız ve babası birlikte yaşarlarmış.

b) Köyün delikanlıları kızla evlenmek isterler, ancak kızın babası kabul etmez.

c) Köylüler kıza iftira ederler.

ç) Babası kızını öldürmeye kıyamaz, kazlarıyla birlikte dağa bırakarak cezalandırır.

d) Kız, bırakıldığı dağda ölmez. Hatta yolunu kaybedenlere yardımcı olur.

e) Babası, kızının yaşadığını duyunca evlat hasretine dayanamayarak gider ve kızını bulur.

f) Babanın öldüğü yere Babatepe, kızın öldüğü yere ise Sarıkız Tepesi adı verilir[3].

II. Varyant:

a) Bir zamanlar Edremit’e dünya güzeli bir kız yaşarmış.

b) Onu gören herkes evlenmek istermiş.

c) Ancak o ilâhî aşkla yanan bir evliya derecesinde olduğu için bunları kabul etmezmiş.

ç) Sonunda namusu konusunda iftira ederek babasına duyururlar.

d) Babası da kızını cezalandırıp kaz gütmek için çıktıkları dağda kızını bırakıp gelir.

e) Fakat kız dağda ölmez. Köylüler ve babası kızın yaşadığını öğrenirler.

f) Babası dağa çıkınca kızının kerametlerine şahit olur. Kız, kar ve fırtına içindeki dağı bir ışıkla bahar haline çevirir, babasının abdest alabilmesi için denizden su alır.

g) Babası kızını tekrar köye götürmek ister, ama Sarıkız “Ben Edremit’e kazları yağlı, kızları sevdalı olsun diye beddua ettim” demiş ve dağdan inmemiş.

ğ) Şimdi Sarıkız’ın ve babasının kabirleri Kaz Dağı’ndadır[4].

III. Varyant:

a) Sarıkız adlı çok güzel bir kız vardır.

b) Güreliler bu kıza iftira ederler.

c) Babası da kızını kesmek için Kaz Dağı’na çıkarır.

ç) Babası aptes almak için su ararken Sarıkız, bakracıyla tâ denizden su alır.

d) Babası kızının ermiş olduğunu anlayıp onu bağışlar ve Gürelilere beddua eder: “Gürelilerin suları soğuk, kızları kovuk (dul) olsun”.

e) Sarıkız, dağda kalıp kazlarını gütmeye devam eder.

f) Sarıkız’ın öldüğü yere Sarıkız Tepesi, babasının öldüğü yere ise Babatepe (Babadağı) denmiş[5].

IV. Varyant:

a) Hz. Ali, Kan Kalesini fethe gidince Hz. Fatma, Selman Hazretlerine “iki oğlum var, ama bir kızım yok” der.

b) Selman-ı Pâk, “Al, öyleyse nasibini” deyince Hz. Fatma, kucağında bir kız çocuğu bulur.

c) Hz. Fatma sevinerek babasına gidince Hz. Muhammet, “Benim torunlarım bunu kötülerler, bunun nasibini Allah’a havale ettim” der.

ç) Bunun üzerine Selman-ı Pâk, Kaz Dağı’nda inciden bir saray yaptırır ve kızı oraya koyar.

d) Kız, burada 20-25 yıl yaşar ve ölür. Kaz Dağı’nda ölen Sarıkız’a yapılan kabir böylece Alevilerin Kâbe’si olur[6].

V. Varyant:

a) Güzeller güzeli bir kıza delikanlının biri âşık olur.

b) Kız, delikanlıdan gücünü ispatlamasını ister. Delikanlının sırtına tuz çuvalları vurulur. Delikanlı çuvallar ile birlikte göle düşer ve tuzların ıslanıp ağırlaşmasıyla boğulur.

c) Köylüler, kıza öfkelenerek yumurta atarlar. Yumurtalardan her yanı sıraya boyanan kıza Sarıkız adı verilir.

ç) Babası kızını cezalandırmak için dağa götürür.

d) Ancak kız, babasının aptes suyu olarak delikanlının boğulduğu tuzlu sudan getirir. Babası tatlı su isteyince de ayağını yere vurarak su fışkırtır.

e) Baba, kızının erdiğini görüp onu bağışlar ve fışkıran suyun etrafını da  taşla çevirir. Bu suyun şifalı olduğuna inanılmaktadır[7].

VI. Varyant:

a) Güre köyünde güzeller güzeli bir kız babasıyla birlikte yaşarmış.

b) Babası hacca gidince onu elde edemeyen köylüler iftirada bulunurlar.

c) Babası kızını cezalandırmak için kazlarıyla birlikte dağa götürür ve orada bırakıp geri döner.

ç) Sonunda gerçeği öğrenen babası dağa kızının yanına gelir.

d) Sarıkız, babasına aptes alması için hem denizden tuzlu su, hem de parmağıyla yerden tatlı su bulunca babası kızının erdiğini anlar.

e) Kız ise köye dönmeye razı olmayarak beddua eder: “Ben orada iftiraya uğradım. Oranın erkekleri gür, kadınları dul olsun” der. İftiraya uğradığı yere de Güre köyü kurulur.

f) Babası çaresiz köye dönerken kayalıklardan düşer ve ölür.

g) Sarıkız, kazlarıyla dağda yaşamaya devam eder.

ğ) Köylüler, susuz kaldıkları bir gün Sarıkız’a yalvarırlar. Sarıkız da “Ak çay!” diyerek çayı akıtır ve oranın da adı Akçay olur[8].

Motif sırasını verdiğimiz bu altı efsanede görülen en önemli motif, şüphesiz ki “kötü yolda olmakla itham edilen kadın” motifidir. Bu motifin esas olduğu “Helvacı Güzeli” masalı ile ele aldığımız efsaneler arasındaki benzerlik dikkati çekmektedir. Bu masalda da babası hacca giden kıza sahip olamayan kişilerin iftirası ve neticede gerçeğin ortaya çıkışı konu alınmıştır. Anadolu’da çok yaygın olan ve Typen Türkischer Volksmärchen’de[9] 245 noda kayıtlı olan bu masal; Ankara, Develi, Kastamonu, Eskişehir, Kayseri, Sarıkamış, Tekirdağ, İstanbul, Amasya, Erzurum, İzmir, Bursa, Bitlis, Bayburt, Gümüşhane, Kars, Sivas, Çankırı, Trabzon, Giresun, Kırşehir, Niğde, Zonguldak, Tokat gibi şehirlerimizde ve bugün Tuna nehri altında kalan Adakale’de derlenmiş ve yayımlanmıştır.

Aynı masalı Aarne-Thompson[10] katalogunda da 883 noda “İftira Edilen Kız” adıyla görmekteyiz.

Masal, ülkemiz dışında Fransa, İtalya, İspanya, Almanya, Romanya, Macaristan, Rusya, Arabistan, Hindistan, Portoriko, Dominik Cumhuriyeti, Yunanistan, Danimarka, Çekoslavakya gibi ülkelerde de anlatılmaktadır. Ayrıca Azerbaycan anlatılan “Alı Han Peri” adlı hikâye de Helvacı Güzeli masalının bir varyantı olması sebebiyle aynı motife sahiptir[11].

Efsanelerimizin hepsinde Sarıkız adı ortaktır. Bu adı almanın sebebi ise genellikle kızın saçlarının sarılığından kaynaklanmaktadır. Ancak, bir efsanede kendine âşık olan delikanlının ölümüne sebep olduğu için atılan yumurtaların renginden dolayı bu adı aldığı anlatılmaktadır.

Sarıkız adı başka bölgelerimizde anlatılan efsanelerde de dikkat çekmektedir. Ancak daha önce Türk mitolojisindeki yerinden bahsetmeliyiz. Urenha’ların şaman dualarında “kayalarda bulunan altı sarı albastı (kız)”dan bahsedilmektedir.

Kazak, Kırgız ve Başkurtların Sarıkız suretindeki ruha inandıkları da bilinmektedir. Kazak, Kırgız bakşıları bu ruhu “tuv dediği derde derman olan ey Sarıkız, gel” diye çağırırlarmış[12]. Bu Sarıkız inanışı Bektaşî şairi Geda Musli’nin bir nefesinde de dikkati çeker:

   Seyit Ali Sultan kırkların başı

   Nevruz beyleridir yârı yoldaşı

   Görün Sarıkız’da ol çaldı taşı

   Ol dem kuvvet verildi pirin koluna[13]

Sarıkız inanışının mitolojideki şekline benzer bir durumu da Mudurnu’nun dağ eteklerinde Göncek köyü civarındaki “Sarıkızlar Kayası” da denilen kayalıkta köylülerin inancına göre Sarıkızların bulunduğu şeklinde görmekteyiz[14].

Ayrıca Bursa, Kütahya ve Tekirdağ’da anlatılan efsanelerde de Sarıkız adına rastlamaktayız. Bursa ve Kütahya’da mevcut kaplıcalar için anlatılan ve birbirine çok benzeyen efsanelere göre Sarıkız, annesi ve inekleriyle yaşayan güzel bir kızdır. İneklerini otlatırken uyuduğu sırada duyduğu “Ağlayarak mı geleyim, çağlayarak mı?” sorusuna üç gün sonra “harlayarak gel” deyince kayalar çatırdar ve her yerden sular akar. Sular, Sarıkız’ı alır götürür ve sırra kavuşturur. Bu bölgede de kaplıca olur ve şifa dağıtır[15].

Tekirdağ’ın Şabanoğlu semtinde yatırı bulunan Sarıkız ise gelin olmak üzere iken ölen bir genç kızdır. Birisinin rüyasına girerek kabrinin yapılmasını sağlayan Sarıkız, şimdi adak ve dilek yeridir. Adaklarını yerine getiremeyenleri cezalandırdığına da inanılmaktadır[16].

Afyonkarahisar’da anlatılan başka bir efsaneye göre ise, bir mağaranın önünde Sarıkız adlı bir kaya vardır. Heykel şeklinde olan ve yüzü allı pullu yazmalarla örtülü olan bu kaya, bir yatır olarak da  değerlendirilmektedir. Bu efsaneye göre Sarıkız, kâfirler tarafından kovalanınca buraya sığınmış ve Allah tarafından korunmuş. Şimdi bu yatıra akşamları yemek getirilir, mumlar dikilir ve ziyaretçiler yüzlerini bu kayaya sürerek şifa umarlar[17].

Bu efsanelerden de görüleceği gibi Sarıkız tipi, dağ-kaya kültüyle ilgisi kurularak Türk mitolojisinden günümüze kadar ulaşmış bir motif olarak dikkati çekmektedir.

Efsanelerimizin hemen hepsinde ortak olan diğer bir motif ise “kaz”dır. Türk mitolojisinde ve folklorunda çok geniş bir yeri olan kaz; Radloff’un tesbit ettiği “yaradılış efsanesi”nde, Divanü Lûgat-it Türk’te, Dede Korkut’ta, Noksanî, Kaygusuz Abdal, Viranî, Pir Sultan Abdal gibi şairlerde de tespit edilen bir motiftir. Ayrıca şamanizmden bugüne kadar çeşitli Türk topluluklarında totem ve sembol olarak da kullanıla gelmiştir. Bu arada çeşitli yer adlarının da kaz kelimesinden kaynaklandığı belirtmeliyiz. Burada ayrıntıya girmek yerine “kaz” motifinin Türk halk edebiyatı ve folklorunda çok önemli bir yere sahip olduğunu ve özellikle Alevî-Bektaşî inanışlarında yaşamaya devam ettiğini ifade etmek istiyoruz[18].

Yine bir “keramet” motifi olarak dikkati çeken “yerden su çıkarma” veya “denizden su temini” gibi motifler de efsanelerimizde ortaktır. Sarıkız, babasının aptes alabilmesi için ve köylerin susuz kalmaları üzerine su temin etmeyi başarır.  Bu motif, Kitab-ı Mukaddes’te, Kur’an-ı Kerim’de, hadislerde, sünnî ve gayrisünnî menâkıp-nâmelerde ve efsanelerde yer alan yaygın bir motiftir[19].

V numaralı efsanede de görüldüğü gibi Sarıkız’ın çıkardığı suyun daha sonra halk tarafından şifalı sayılması ise, “su kültü”nün bir izi olarak değerlendirilebilir.

Nitekim Mehmet Eröz’ün yazdığına göre Edremit çevresi Tahtacı Türkmenlerinin çocuklarının karın ağrılarının geçmesi için “ulu çaylar”a dua ettikleri bilinmektedir. Ayrıca “erkâna girme” töreninde de su ile ilgili bir âdet vardır. Bacılar yamalarının ucu ile su alıp bunu “musahip” erkeklerin ayakları ucuna damlatırlar[20].

Bu motiflerden de görüleceği üzere Sarıkız ve Kaz Dağı efsaneleri Türk mitolojisindeki yer, su ve dağ kültleriyle yakından ilişkili görülmektedir.

Kaz Dağı ve Sarıkız etrafında oluşmuş bazı inanışlar da dikkati çekmektedir. Bu inanışlar genellikle Alevî-Bektaşî kökenlidir. Mesela Tahir Harimi Balcıoğlu, Tahtacı Türkmenlerin ve Alevîlerin yedi yılda bir Sarıkız’ın kabrini ziyaret ettiklerini ifade eder.

Aynı yazar Alevîlerin "Kâbe"sinin burası olduğunu ve Sarıkız’ı ziyaret edenlerin “hacı” olduğunu belirterek gelemeyenlerin de “vekil” gönderdiklerini yazar. Bu ziyaret her yıl 13 Ağustos-11 Eylül tarihleri arasında gerçekleşir ve ayini İzmir-Narlıdere köyünde ikamet eden “Dede” idare edermiş[21].

Yine aynı yazara göre Kaz Dağı’nda bulunan kutsal taş etrafında da bazı inanışlar vardır. Bu taşın İbrani, Yunan, Latin ve Türklerce mukaddes sayıldığı; Tevrat’ta bu taşla ilgili bahislerin bulunduğu ve “yeşim” ya da “kut” taşıyla bu taş arasında bir ilişki bulunduğu bu inanışlar arasındadır.

Ayrıca Bektaşîlerin “Teslim taşı” ile de bu taş arasında ilgi olduğu ileri sürülür[22].

Ancak Hikmet Tanyu, Balcıoğlu’nun bu görüşlerini Gıyas Yetkin’in eserine ve Alevî dedesi Mustafa Özcan’a dayanarak abartılı bulur ve turist çekmek amacıyla ileri sürülmüş olabileceğini belirtir.

Buna göre Tahtacı Türkmenler, oraya murat ve adak için gitmektedirler. “Hacı olma” ve “yada taşı” gibi inançlarının ise olmadığı ifade edilmektedir[23].

IV numaralı efsanede de görüldüğü gibi Sarıkız ile Hz. Ali arasında da bir ilgi kurulmaktadır. Tahtacı Türkmenlere göre Sarıkız, Hz. Ali’nin kızıdır. Diğer bir inanışa göre ise, Zühre yıldızı Hz. Ali’nin alnında doğmuş ve Selman ona âşık olmuştur. Efsanedeki bilgilerle bu inanışı mukayese edince Zühre yıldızı ile Sarıkız arasındaki ilişki de ortaya çıkmaktadır[24].

Bu arada Sarıkız için yapılan törenlerden de bahsetmek istiyoruz: Evlerde bir gün önceden temizlik yapılır. 22 Ağustos sabahı her evde bir kurban kesilir. Sarıkız’a kesilen bu kurbanın  ve yüzülmesi işlerini erkekler yaparken kadınlar da ocak yakıp ateşi köz hâline getirirler. Kurban kanından çocuklarla kadınların alınlarına birer parça sürülür. Daha sonra kurbanın böbrek ve karaciğer gibi parçaları közde pişirilir, öncelikle çocuklara dağıtılır. Bu sırada kadınlar güzel elbiselerini giyerler. Avlulara hasırlar yayılır, minderler konur ve ilk pişen etlerden ev halkı ve konuklar yer. Buna “ilk sabah sofrası” denir.

Bu yemeğin arkasından “hayır dağıtma” töreni gelir. Her evin genç kızı komşu evlere kavun, karpuz dilimleri dağıtır. Kalan et de haşlanır ve suyuna pilav yapılır. Bu etli pilav asıl yemektir ve ikindiye doğru yenir. Bu sırada genç kızlar ve erkekler köy sokaklarında gezip eğlenmektedir. İkinci gün aynı şekilde Sarıkız’ın babasına adanan kurban,üçüncü gün ise “Üç Taşlar”a adanan kurban kesilir. Bu kurbanları her ev ayrı ayrı olarak kestiği gibi bir kaç ev birleşerek de kesebilir[25].

Yukarıda anlatılanlar Kaz Dağı’na çıkılamadığı zamanlarda yapılan törenlerdir. Daha eskilerde, yani Kaz Dağı’na çıkıldığı zamanlarda bu uygulamaların aynı şekilde dağın zirvesindeki Babatepe, Sarıkız Tepesi, Üç Taşlar ve diğer yatırların çevresinde yapıldığı bilinmektedir[26].

Şimdilerde Sarıkız yatırına bir de dilek defteri bırakılmış olup ziyaretçiler dileklerini bu deftere yazmaktadırlar[27].

Buraya kadar incelediğimiz motif ve inanışlardan da görüleceği gibi, Kaz Dağı ve Sarıkız efsaneleri, tamamen Türk mitolojisi ile İslâm inançlarından kaynaklanan efsanelerdir. Ancak bir kısım yerli ve yabancı araştırıcı Bektaşilik ile Hıristiyanlık arasında ilgiler kurarak, “iki taraflı inanışlar”lardan söz ederler.

F. W. Hasluck da bu araştırıcılardan biridir. Pek çok yer ve yatır için iddia ettiği gibi Sarıkız ve Kaz Dağı hakkındaki görüşlerinde de Hıristiyanlığın etkilerini arayan Hasluck, Tahtacı Türkmenlerinin 15 Ağustos’ta kurdukları “Hıdrellez Sofrası” inanışını da Hıristiyanlıkla açıklamaya çalışır. Ona göre 15 Ağustos tarihi, Hıristiyanlıkta Meryem’in göğe urucu yortusu tarihidir ve oradan Türkmenlere geçmiştir. Hıdrellez ile St. George arasındaki ilişkiye de dikkati çeken Hasluck, Bektaşilerin “en büyük bayramı”nın Hıristiyanlıktan türemiş olduğunu iddia eder[28].

Aslında bu gibi görüşler pek çok batılı araştırıcı tarafından ileri sürülmüştür. Ancak bu görüşlerin “biraz da Hıristiyanlık taassubundan ilham alan bir iddia” olduğu ve Alevî-Bektaşî inanışlarının tabiî karşılanması gereken küçük bir tesirden başka Hıristiyanlıkla  alâkaları olmadığı ilmî incelemelerle açıklanmıştır[29].

Konunun diğer bir yönünü ise yer isimlerinde bulmaktayız. Şu anda bölgede hemen hemen hiç bir yabancı yer ismine tesadüf etmemekteyiz. Sadece Sarıkız ve Kaz Dağı efsanelerinden kaynaklanan isimler bile oldukça çoktur. Mesela bugün turistik beldeler olarak dikkati çeken Akçay, Güre,  Kaz Dağı isimleri efsanelerden kaynaklanmaktadır.

Akçay ismini açıklayan efsaneye göre çayların Sarıkız’a müracaat ederler. Sarıkız da “Ak çay!” diyerek çayın akmasını sağlar. Önce çaya, sonra da orda kurulan köye Akçay adı verilir (VI. numaralı efsane).

Günümüzde kaplıcalarıyla meşhur olan Güre de ismini efsanelerimizden almıştır. Efsaneye göre kızının masum olduğunu anlayan babası, köye dönmesi için kızına yalvarır. Sarıkız ise; “Ben orada iftiraya uğradım. Oranın erkekleri güre, kadınları dul olsun” der ve teklifi reddeder. Bunun üzerine köyün adı Güre kalır (VI numaralı efsane).

Yine aynı efsaneler dolayısıyla Yunan mitolojisinde adı İda olan dağa da Sarıkız’ın kaz gütmesi sebebiyle Kaz Dağı adı verilmiştir (III. Numaralı efsane).

Kaz Dağı’ndaki bazı yer adları da efsanelerimizle ilgilidir. Mesela Sarıkız’ın kaz güderken kazlar uçmasın diye inşa ettiği yere “Kaz Avlusu”; kazlarını suladığı rivayet edilen yere de Çatalçimi denilmektedir. Bu Çatalçimi’nde her  cumartesi Kaz Dağı’nın kartallarının inip yıkandıkları da inanışlar arasındadır[30].

Ayrıca bugün Sarıkız’ın defnedildiği kabir olarak rivayet edilen tepeciğe Sarıkız Tepesi; babasının kabrinin bulunduğu yere ise Babatepe (Babadağı) adı verilmektedir (I ve III numaralı efsaneler).

Bu yer adları, efsanelerin bölge üzerindeki etkisini gösterdiği gibi Yunan mitolojisinde önemli yeri olan bölgenin Türkleşmesine de katkılarını ortaya koymaktadır.

Sarıkız ve Kaz Dağı efsanelerinin günümüzde de etkisini sürdürdüğünü söyleyebiliriz. Bunun güzel bir örneğini Akçay meydanında dikilen Sarıkız anıtında görmekteyiz.

Böylece efsanelerin güzel Sarıkız’ı bu turistik beldemizin sembolü haline gelmiş ve devamlı hatırlarda kalması sağlanmıştır[31].

Ayrıca Anadolu efsanelerini resimlerine konu edinen ressam Selim Turan da, “Köy Müzeleri” düşüncesini gerçekleştirme çalışmalarına Sarıkız efsanelerinin ilhamıyla başlamıştır[32].

Her yıl yapılan ve 14-16 Temmuz tarihlerinde kutlanan Akçay Zeytin  Festivali’nde de Sarıkız’ın temsilî olarak canlandırıldığını bilmekteyiz[33].

Sonuç olarak Sarıkız ve Kaz Dağı çevresinde teşekkül eden efsanelerin bölgenin Türkleşmesi ve İslâmlaşmasının bir tezahürü olduğunu söyleyebiliriz. Alevî-Bektaşî inanışlarının Hıristiyanlıktan etkilendiği yönündeki düşüncelerde bölgenin de örnek gösterilmesi ise mümkün görülmemektedir.  Çünkü efsane ve inanışlarda Türk mitolojisi (yer, dağ, su ve Sarıkız kültleri vb) ile İslâmî izlerden (Hz. Muhammed, Hz. Ali, Selman-ı Pâk, kurban, Hıdrellez, Hz. Fatma, hac, aptes, namaz ve keramet gibi) başka bir tesir bulunmamaktadır. Bölgenin Türk millî kültürüyle entegre olamadığı ve heteredoks bir kültür yapısına sahip olduğu şeklindeki düşünceler de gerçeği yansıtmamaktadır. Zira bölgedeki köylerin bugün ulaştığı seviye Türk millî kültürüyle tamamen bir paralellik arz etmektedir. Yapılacak gezi ve derlemelerde bu durumun tespiti oldukça açık olarak görülecektir.

NOTLAR:

[1] Şefik Can; Klasik Yunan Mitolojisi, İstanbul 1963, 249-267; Behçet Necatigil; 100 Soruda Mitologya, İstanbul 1988, 60.

[2] Hikmet Tanyu; Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Ankara 1987, 121-122. Bu köyler Çamcı, Hacıhasan, Yastıçalı, Guşlarbayırı, Gavlak, Poyralı, Doyuran, Daşçılar, Pelitköyü, Demircideresi ve Kozak’tır. Bkz. M. Eröz; Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik, Ankara 1990, 23.

[3] Saim Sakaoğlu; 101 Anadolu Efsanesi, İstanbul 1976, 103-104; Sıdıka Kurç; Balıkesir Mehmetalan Köyü Folkloru, (Mezuniyet tezi) Erzurum 1982, 65-66.

[4] Nezihe Araz; Anadolu Evliyaları, İstanbul 1984, 69-72.

[5] Sadi Yaver Ataman; Bölgelerimiz 10 / Balıkesir, Türk Folkloru, 80-81, Mart-Nisan 1986, 32-36.

[6] S. Y. Ataman; Kaz Dağı’nda Sarıkız, Varlık, 203, Aralık 1941, 251-253 (aynı yazı için bkz. Türk Folkloru, 80-81, Mart-Nisan “986, 32-36); A. Yılmaz; Tahtacılarda Gelenekler, Ankara 1948, 18-20; A. Turgud;  Kaz Dağı ve Sarıkız Efsanesi, Cem, Aralık 1966, 9-11; Sıdıka Kurç; Balıkesir Mehmetalan Köyü Folkloru, (Mezuniyet tezi) Erzurum 1982, 65-66.

[7]Belkıs İbrahimhakkıoğlu; Örnek Bir Teşebbüs: Köy Müzeleri, Türk Edebiyatı, 184, Şubat 1989, 57.

[8]Hayati Çelik; Akçay’ın Güzel Sarıkız’ı Anıtlaştı, İzmir Bayram Gazetesi, 27 Temmuz 1988, 7.

[9] Wolfram Eberhard-Pertev Naili Boratav; Typen Türkischer Volksmärchen, Viesbaden 1953,

[10] Antti-Aarne-Stith Thompson; The Types of the Folktale, Helsinki 1964, 300.

[11]Ali Berat Alptekin; Bir Azerbaycan Halk Hikâyesi ve Düşündürdükleri, Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, IV, İzmir 1985, 69-77.

[12]Abdulkadir İnan; Makaleler ve İncelemeler, Ankara 1968, 262-263.

[13]S. Nüzhet Ergun; Bektaşi-Kızılbaş-Alevi Şairleri ve Nefesleri II, İstanbul 1944, 13.

[14]İnan, age, 262.

[15]S. Sakaoğlu; 101 Anadolu Efsanesi, İstanbul 1976, 171-172 (Kütahya); M. Önder; Anadolu Efsaneleri, Ankara 1966, 49-50 (Kütahya); P. Naili Boratav; 100 Soruda Türk Folkloru, İstanbul 1984, 50 (Bursa).

[16]Aydın Oy; Tekirdağ Yatırlarında Sarıkız, TFA, 165, Nisan 1963, 3025-3026.

[17]Hikmet Tanyu; Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Ankara 1987, 109-110.

[18]Kaz motifi hakkında daha geniş bilgi için bkz. Kaz Maddesi, TDEA, V, İstanbul 1982, 240-241; Halil Ersoylu; Kuş Maddesi, TDEA, VI, İstanbul 1986, 10-15; Bahaeddin Ögel; Türk Mitolojisi, Ankara 1989, 33; M. Eröz; Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik, Ankara 1990, 402-406.

[19]Ahmet Yaşar Ocak; Türk Halk İnançlarında ve Edebiyatında Evliya Menkabeleri, Ankara 1984, 71-94.

[20] M. Eröz; Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik, Ankara 1990, 366-367, 376.

[21]T. Harimi Balcıoğlu; Tarihte Edremit Şehri, Balıkesir 1937, 87.

[22] H. Tanyu; Türklerde Taşla İlgili İnançlar, Ankara 1987, 120-121.

[23]age, 122.

[24]P. N. Boratav; 100 Soruda Türk Folkloru, İstanbul 1988, 19, 41, 49.

[25] age, 228-229.

[26] age, 228; M. Eröz; Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik, Ankara 1990, 367-368.

[27]Sıdıka Kurç; Balıkesir Mehmetalan Köyü Fokloru, 65-66.

[28] F. W. Hasluck; Christianity and Islam under the Sultan, C. I., Oxford 1929, 100.

[29]M. Eröz; Türkiye’de Alevîlik ve Bektâşîlik, Ankara 1990,175-184.

[30]S. Y. Ataman;  Kaz Dağı’nda Sarıkız, Varlık, 203, Aralık 1941, 252.

[31] H. Çelik; Akçay’ın Güzel Sarıkız’ı Anıtlaştı, İzmir Bayram, 27 Temmuz 1988, 7.

[32]B. İbrahimhakkıoğlu; Köy Müzeleri, Türk Edebiyatı, 184, 57.

[33] Sıdıka Kurç; Balıkesir Mehmetalan Köyü Folkloru, 66.